Di Linh là một huyện thuộc tỉnh Lâm Đồng, nằm trên cao nguyên Di Linh, ở độ cao 1000 m so với mặt nước biển. Tên Di Linh bắt nguồn từ Djiring, theo nhiều người, đây là tên của vị chủ làng có công thành lập ra buôn này. Di Linh là vùng đất Bazan màu mỡ, có tổng diện tích tự nhiên hơn 162.000 ha; trong đó, có 47.000 ha đất nông nghiệp. Di Linh có tiểu vùng thời tiết, khí hậu rất thích hợp đối với các loại cây công nghiệp mà đặc biệt là cây cà phê.

Vị trí

Dilinh thuộc cao nguyên trung phần Di Linh, phía Bắc tỉnh Lâm Đồng, giáp ranh với các huyện Đức Trọng, Lâm Hà, Bảo Lâm (thuộc tỉnh Lâm Đồng) và tỉnh Bình Thuận, cách thành phố Hồ Chí Minh 170km về hướng đông bắc và cách thành phố Đà Lạt 60km về phía nam.

Các đơn vị hành chính

Huyện Di Linh bao gồm thị trấn Di Linh và 17 xã: Bảo Thuận, Đinh Lạc, Đinh Trang Hoà, Đinh Trang Thượng, Gia Bắc, Gia Hiệp, Gung Ré, Hoà Bắc, Hoà Nam, Hoà Ninh, Hoà Trung, Liên Đầm, Sơn Điền, Tam Bố, Tân Châu, Tân Nghĩa, Tân Thượng.

Địa hình

Cao so với mặt biển là 900 - 1000 m.

Khí hậu

Khí hậu Dilinh trung bình không nóng lắm, không lạnh lắm, nhiệt độ trung bình khoảng 20°C, và thường thay đổi đúng mùa trong năm

Lịch sử

• 1 tháng 11 năm 1899, chính quyền Pháp lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Province du Haut Donnai), tỉnh lỵ đặt tại Di Linh (Djiring)
• Năm 1903, bãi bỏ tỉnh Đồng Nai Thượng, chuyển thành đại lý hành chính Di Linh, do đại diện của Công sứ Bình Thuận cai trị
• Năm 1905: Di Linh được nhập vào Bình Thuận.
• Năm 1913, nhập đại lý Đà Lạt với đại lý Di Linh, gọi chung là đại lý Di Linh và vẫn thuộc tỉnh Bình Thuận
• 6 tháng 1 năm 1916: thành lập tỉnh Lâm Viên, gồm đại lý Đà Lạt mới lập lại và đại lý Di Linh, tách từ tỉnh Bình Thuận. Tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Tỉnh Lâm Viên còn được gọi là Langbiang hay Lâm Biên
• 31 tháng 10 năm 1920: xóa bỏ tỉnh Lâm Viên, một phần lập ra thành phố Đà Lạt, phần còn lại lập lại tỉnh Đồng Nai Thượng, tỉnh lỵ đặt tại Di Linh. Năm 1928 chuyển tỉnh lỵ tỉnh Đồng Nai Thượng về Đà Lạt
• 8 tháng 1 năm 1941, lập lại tỉnh Lâm Viên, tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Tỉnh lỵ tỉnh Đồng Nai Thượng chuyển về Di Linh
• Tháng 6 năm 1957, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng, sau khi đã tách một phần sáp nhập với thành phố Đà Lạt, thành lập tỉnh Tuyên Đức. Tỉnh Lâm Đồng gồm 2 quận Bảo Lộc (Blao) và Di Linh. Chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam nhập tỉnh Lâm Viên với tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng. Như vậy tỉnh Lâm Đồng do Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đặt bao gồm 2 tỉnh Lâm Đồng và Tuyên Đức do Việt Nam Cộng hòa đặt.

Bài viết này là một phần trong cuốn sách "vui sống trên miền thượng" do cố giáo mục Giuse Phùng Thanh Quang, một trong những người kinh đầu tiên sống trên miền cao nguyên Lâm Viên viết lại trong khoảng thời gian ông truyền giáo và sống cùng người K Ho. Cuốn sách hoàn thành năm 1973. Bạn đọc có thể tìm thấy ở đây nhiều thông tin và hiểu rỏ hơn về nơi mình sinh sống, về nguồn gốc, con người ...

………………………………………………………………………………………………

ĐỊA DANH DI-LINH


I. TỪ DJIRING ĐẾN DI-LINH.

DJIRING : Cái tên nghe lạ tai làm sao ấy ! Nó là cái xứ nào ?

Djiring là một đơn vị hành chánh, nhà cầm quyền Pháp lập ra vào năm 1899 trên vùng cao nguyên hoàn toàn là dân Thượng. Đơn vị hành chánh này nặng về sắc thái chiến lược hơn là về phương diện kinh tế và xã hội. Thời ấy người ta khai sinh ra nó là cốt để yểm trợ chương trình phát triển Trung Tâm Dưỡng Sức Lâm Viên, tức Đalạt ngày nay.

Tại sao có tên Djiring ? Dùng hai vần “DJ” để phiên âm “NõDJ” là lối viết của người Thượng Rhadé Ban-Mê-thuột, không phải là lối phiên âm của người Thượng Kơho vùng Dilinh.

Có người nói đó là tên một vị chủ làng thời xưa đã có công thành lập ra buôn Thượng này.

Có người nói tên Djiring có dụng ý ám chỉ sáp ong (Jrềng), vì vùng này ong rừng rất nhiều. Những dân phu Thượng bị bắt làm phu vận chuyển vật liệu xây cất cơ sở hành chánh đầu tiên ở đây, hoặc làm đường cho sở lục lộ, đã nán níu ở lại lập làng, lúc đầu họ sinh sống bằng nghề lấy mật ong rừng, nên người ta gọi họ là Jrềng, rồi viết sai là Djiring.

Có người nói đó là tên một loại cây sồi mọc đầy trên vùng Dilinh, gọi là cây “Njrêng”. Đó là một loại cây dẽo dai dễ uốn, nên người Thượng dùng nó vào nhiều việc như : làm răng nĩa để gom rơm rạ, hoặc chẻ mỏng nhỏ ra để đan phần niền chân gùi (một thứ giỏ mây người Thượng đeo sau lưng) để cho cái gùi được đứng thẳng mỗi khi đặt nó xuống đất.

Địa danh Djiring đến năm 1958 được chính phủ Ngô Đình Diệm cho đổi thành Dilinh cùng một trật với các địa danh Bảo Lộc, Đơn Dương, Liên Khương thay cho tên cũ Blao, Dran, Liên Khang.

Dilinh là một vùng đất thuộc cao nguyên Trung Phần có tên là cao nguyên Dilinh.

Cao nguyên Dilinh.

Cao nguyên Dilinh nằm về phía Tây Nam dãy Trường Sơn, hình thể của nó chỗ lồi chỗ lõm không đều, bị cắt thành nhiều thung lũng sâu và nhiều dốc đứng.

Vùng cao nguyên này chiếm từ chân đèo Bảo Lộc đến sông Đa-nim gần thác Gougah.

Địa thế đất đai nhiều chỗ bị xói mòn, do mưa chảy xiết và do đất chùi. Những vùng không bị xói mòn thường bằng phẳng nhưng diện tích không được bao nhiêu.

Cao độ Dilinh là 1000 mét, đang khi đó Đalạt 1500 mét và Bảo Lộc là 850 mét, triền dốc đổ dài từ Đông sang Tây.

Vị trí này cách xa biển độ 60 cây số theo đường chim bay.

Đây là một vùng đồi núi phì nhiêu, nhờ hiện tượng địa xát (Plissements Terriens) ở dãy Trường Sơn mà phát hiện. Đất đai ở đây được cấu tạo do biến thể của đá huyền vũ (Basaltes) do núi lửa phun ra, vì thấm chất thán khí lâu đời mà mủn làm thành một thứ đất màu đỏ (Latosols rouges). Đất này được pha lẫn với sa thạch (Grès) do hỏa diệm sơn phun lên từ thời đệ tam nguyên đại, tạo nên một lớp màu mỡ sắc đỏ thẩm đồng đều (Đất huyền vũ – basaltes – khi có trắc diện sâu, thủy cấp sâu được nhiều đất sét mà nước thấm xuống dễ dàng - có nhiều Fe2 O3 – thì đất ửng ra màu đỏ, còn nếu thủy cấp cạn thì đất ửng ra màu xám đen), rất thích hợp cho việc trồng các loại cây kỹ nghệ như : trà, càphê, sơn … để sản xuất đại quy mô. Trên triền dốc, khi mà cây cối bên trên bị chặt phá trơ trụi, thì lớp đất đỏ thẫm màu mỡ này dần dần khô cứng lại thành thứ đất đá ong (Latériste) màu nâu, khô khan nghèo nàn chỉ còn trồng được những loại có rễ sâu như mít mà thôi.

Dưới các thung lũng, vào mùa mưa, nước lũ đưa xuống một lớp phù sa phong phú thích hợp cho việc trồng lúa và các hoa màu phụ.

Đất đai trên cao nguyên Dilinh này tương đối tốt, tuy độ chua hơi cao (ph : 4,5 – 5) nhưng chưa được khai thác đúng mức.

Người Thượng ở đây chỉ biết canh tác về lúa và vài loại hoa màu phụ lặt vặt như bắp, bầu bí, khoai, đậu … những hoa lợi thu vào không được bao nhiêu vì cao nguyên tuy mưa nhiều song mặt đất gồ ghề không giữ nước được, mà lúa là loại hoa màu cần nhiều nước.

Khí hậu Dilinh trung bình không nóng lắm, không lạnh lắm, nhiệt độ trung bình khoảng 2008, và thường thay đổi đúng mùa trong năm nên cây cối ít bị ảnh hưởng. Thường thường vào tháng Năm, tháng Đức Mẹ, kể là nóng nhất nhưng cũng chỉ đến 2207 là cùng, ít khi hơn. Lạnh nhất vào tháng Giêng, mức lạnh thường xuống thấp đến 1807 (Thero Địa Phương chí Lâm Đồng 1973, nhiệt độ tối đa và tối thiểu trong thập niên 60 là : - Tối đa 330 vào tháng 4 năm 1964 ; Tối thiểu 405 vào tháng 2 năm 1963). Tuy nhiên những áp lực không khí thường sinh ra gió ở miền Trung Việt này xê dịch luôn nên nhiều khi đang mùa đông lạnh lẽo lại có vài ngày rất nóng vì gió nồm nóng ấm từ biển thổi vào thay thế cho gió bắc lạnh lẽo.

Quang độ suốt ngày (Insolation) trung bình khoảng 4g34. Trời thường trong sáng vào gần trưa, nhưng sau trưa, nhất là vào tháng Hai, tháng Ba, mây xám ảm đạm, cảnh vật đượm vẻ buồn buồn và uể oải.

Cũng như các nơi khác trong nước Việt Nam là xứ có gió mùa và biển động, nên trong năm có hai mùa rõ rệt.

a. Mùa khô hợp lúc với gió mùa đông từ tháng 11 đến tháng 4, mùa này gió bắc khô khan, vận tốc trung bình từ 8 – 9 cây số giờ, thổi từ Đông Bắc xuống Tây Nam, mang theo làn khí lạnh lẽo. Mùa khô cảnh vật đều khô cháy vì đất triền gồ ghề không giữ nước được. Cuộc sinh hoạt làm ăn lúc này có vẻ eo hẹp ngoại trừ nhà vườn cà phê. Mùa khô này cũng là mùa hay sinh bịnh sốt rét nhiều nhất.

b. Mùa mưa hợp lúc với gió mùa hạ, bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 10, đây là mùa gió nồm, vận tốc trung bình là 12 cây số giờ, từ biển thổi vào lục địa theo hướng Tây Nam qua Đông Bắc mang theo mưa. Trong tháng mưa thì ở đây mưa rất nhiều.

Vũ lượng turng bình là 2600 đến 2700 ly mét. Số ngày mưa thường là 160 ngày. Những tháng 7, 8, 9 kể là mưa nhiều nhất, có khi mưa cả tuần lễ liên tục. Vì thế ẩm độ tương đối khá cao, sương mù có rất thường, và hễ quang độ càng bị giảm thì ẩm độ lại càng gia tăng. Trong mùa khô, ẩm độ tối thiểu là 20%, nhưng vào mùa mưa thì ẩm độ lên đến 90 có khi 100%. Bởi đó sình lầy khắp nơi, cây cối hay lên bệnh nấm, đồ đạc trong nhà thì ẩm ướt mốc meo dễ bị mục nát và trở thành mồi ngon cho lũ mối gậm phá.

Nguồn lợi thiên nhiên.

Nằm cạnh dãy núi Brah-Yang (1874 thước), núi Yang Doan (1812 thước) và núi Pantar (1654 thước). Dilinh xưa kia là vùng có nhiều rừng rậm ướt át. Rừng trùm lên cả những ngọn núi cao như một bồn chứa nước khổng lồ thu giữ nước mưa làm cho khối đất cao nguyên luôn luôn ẩm ướt để suốt năm rỉ ra dần dần hầu tăng cường lưu lượng cho sông ngòi, cho hồ giếng khỏi bị cạn trong mùa khô.

Ngày nay vì tình trạng chiến tranh, việc kiểm soát lâm sản lỏng lẻo, người dân vô ý thức phá rừng lấy gỗ nhiều khi bừa bãi, nhất là nạn đốt rừng làm rẫy khiến cho núi đồi trơ trọi. Các giống gỗ quý như cẩm lai, dầu đỏ, dầu lông, trắc, sao, sến, gõ … xưa kia rất nhiều, bây giờ ngày càng hiếm.

Lại nữa núi đồi không cây cối sẽ bị nước lũ xói mòn, lớp mầu mỡ trôi đi, hoặc bị đá ong hóa trở thành cằn cỗi, thoái bộ dần dần không còn trồng trọt gì được nữa, sau này có muốn gây dựng lại cũng phải tốn kém rất nhiều.

Hiện giờ những khu đất bị đốt phá rồi bỏ đi ấy trở thành hoang địa, tre rừng, cỏ tranh, lau sậy, nhất là những loại thảo dã có chùm hạt phủ lông mịn, lúc trời khô nương theo gió gieo rắc đi rất xa và chiếm khắp đồi núi rất chóng, ăn phá màu mỡ của đất, lại dễ làm mồi cho lửa trong mùa khô chớ không sinh ích lợi gì.

Rừng thưa ban đầu còn dây leo chằng chịt, gai góc cỏ tranh cao phủ đầu người, nhưng khi lớp ấy rụi xuống thì đến lượt cỏ thấp hơn xâm chiếm, thế là đất dần dần trơ trụi, sức tẩm nước mất dần, trở nên khô chai cằn cỗi không còn cây cối gì nữa. Thật là tai hại cho cao nguyên vậy.

Cao nguyên Dilinh xưa kia cũng là một trong những vùng săn bắn lý tưởng nhất Việt Nam, nhất là các cuộc săn bắn lớn.

Trước năm 1930 khi chưa có quốc lộ 20, vùng này rất ít người lai vãng nên thú rừng rất dạn. Voi, bò rừng, min, nai, hươu, đỏ rất nhiều, nhưng cọp beo cũng không ít và gây rất nhiều tai hại cho đồng bào sinh sống ở đây.

Đến năm 1957, một nhóm người Thượng dùng thuyền độc mộc đi săn trên khúc sống Đa-Dung còn thấy xuất hiện một con tê giác có lẽ từ bên đất Lào chạy lạc qua, họ bèn phóng lao đuổi theo, con vật tuy bị thương những cũng đã bơi được qua sông Đa-Dung và biến mất vào rừng rậm và từ đó không còn thấy nó trở lại nữa (Trích Địa phương chí Lâm Đồng1973, trang 9).

Những thắng cảnh.

Dilinh cũng có những cảnh đẹp hùng vĩ như đèo Da-Trum (cao 1235 thước) ở 15 cây số về hướng Nam và đèo Yan-Kar (cao 1017 thước) cách quận Dilinh 19 cây số về hướng Đông Nam. Từ đèo Yan-Kar có thể nhìn về Phan Thiết và thấy biển Nam Hải.

Dilinh cũng có thác nước đẹp như thác Bobla (cách thị xã 6 cây số về hướng Nam) tại cây số 213 xa mặt quốc lộ 300 thước. Thác này cũng có sức nước đổ khá mạnh từ độ cao 30 thước rót xuống có thể sử dụng vào việc chế biến điện lực được.

...oOo...